Leefstijlbeïnvloeding: tussen betuttelen en verwaarlozen

27 maart 2014
Signalement
Thema: Leefstijl

Dit signalement brengt in kaart welke argumenten worden gebruikt in het publieke debat over leefstijlbeïnvloeding en eventuele betutteling, welke posities daarin kunnen worden onderscheiden en welke afwegingen moeten worden gemaakt om leefstijlbeïnvloeding te rechtvaardigen dan wel af te wijzen.

Leefstijlbeïnvloeding

Het signalement beschrijft zes situaties waarin recent maatschappelijk debat ontstond over grenzen aan leefstijlbeïnvloeding door overheid, zorgverzekeraars en werkgevers. Het gaat om discussies over een zogenaamde ‘vettaks’, de uithuisplaatsing van een kind dat alleen rauwe voeding krijgt, het rookverbod in de kleine horeca, leefstijlbeleid door werkgevers, het besluit van de minister om cursussen ter bevordering van een gezonde leefstijl uit het basispakket te halen en het voorstel van een verplichte fietshelm om ongevallenletsel te voorkomen.

Vervolgens worden drie standpunten in het debat over grenzen aan leefstijlbeïnvloeding onderscheiden, namelijk:
A ‘leefstijlbeïnvloeding is altijd acceptabel wanneer deze tot gezondheidswinst leidt’.
B ‘leefstijlbeïnvloeding is altijd onacceptabel omdat deze interfereert met de individuele vrijheid’.
C ‘ook wanneer leefstijlbeïnvloeding tot gezondheidswinst leidt, is deze alleen onder bepaalde voorwaarden acceptabel’.

Standpunt A is kort door de bocht. Leefstijlinterventies gaan altijd gepaard met financiële en morele kosten (zoals een inbreuk op de individuele vrijheid) en hebben dus ook altijd een rechtvaardiging nodig.

Standpunt B is eveneens kort door de bocht, want het sluit ook leefstijlbeïnvloeding uit die nodig is om schade aan andere mensen te voorkomen. De kracht van standpunt (b) schuilt in de constatering dat een maatregel die een gezonde leefstijl bevordert niet per definitie in het belang van alle mensen is. Mensen hebben meerdere belangen naast elkaar en wanneer deze met elkaar in conflict komen en tegen elkaar worden afgewogen zal dit niet voor iedereen altijd betekenen dat gezond leven prioriteit krijgt. Het achterliggende idee is dat keuzen met betrekking tot het goede leven tot de vrijheid van het individu behoren. Het standpunt dat leefstijlbeïnvloeding onacceptabel is omdat het interfereert met de individuele vrijheid is sterker wanneer de maatregel een verregaande inbreuk doet in de vrijheid van burgers (dus dwang uitoefent), wanneer hij gericht is op wilsbekwame en goedgeïnformeerde volwassenen en wanneer hij wordt geïmplementeerd zonder mensen vooraf te consulteren.

Standpunt C betreft een ruime middenpositie, die wordt ingenomen door de meeste mensen in Nederland. Er worden drie mogelijke rechtvaardigingen besproken. De eerste mogelijke rechtvaardiging voor leefstijlbeïnvloeding luidt: ‘Als het te beïnvloeden gedrag derden schaadt, dan is beïnvloeding ervan acceptabel’. Zo accepteren de meeste mensen de schadelijke gevolgen van meeroken als geldige reden om roken in sommige situaties te verbieden.

De tweede mogelijke rechtvaardiging houdt in: ‘Als er sterke externe factoren zijn die de ongezonde leefstijl stimuleren, dan kan leefstijlbeïnvloeding acceptabel zijn.’ Ongezond gedrag wordt ook beïnvloed door factoren die buiten de invloed van het individu liggen, zoals een ongezonde omgeving, de invloed van de industrie, verslaving en een gebrek aan informatie. Ongezonde leefstijlen komen veel vaker voor bij mensen met een lage sociaaleconomische status. Dit pleit voor het vergroten van de voorwaarden om voor een gezonde leefstijl te kiezen, zoals het versterken van gezondheidsvaardigheden en het gezonder maken van de omgeving.

De derde mogelijke rechtvaardiging voor leefstijlbeïnvloeding luidt: ‘Als de autonomie of vrijheid niet al te sterk wordt bedreigd, dan kan leefstijlbeïnvloeding acceptabel zijn’. Tegenwoordig is ‘nudging’ in trek, dat wil zeggen dat bepaalde keuzen worden gestimuleerd terwijl er wel een opt-out mogelijkheid bestaat. Nudging verdient nader onderzoek naar de potentieel positieve effecten, maar ook naar de vraag of ethische grenzen niet op ‘onzichtbare wijze’ worden overtreden.

Het signalement sluit af met een set van vragen om af te wegen of leefstijlbeïnvloeding acceptabel en wenselijk is in het licht van mogelijke bezwaren op grond van betutteling, namelijk:

Op deze manier hopen we een bijdrage te leveren aan het werk van beleidsmakers, werkgevers, verzekeraars en anderen die keuzen moeten maken ten aanzien van de vele grijze gebieden in het debat over leefstijlbeïnvloeding en die daarbij rekening moeten houden met maatschappelijke opvattingen, politiek-filosofische overwegingen en wetenschappelijke inzichten op het gebied van leefstijl en gezondheid.

Video’s

CEG gebruikt cookies voor het goed laten functioneren van de site en voor het registreren van de bezoekers. Om door te gaan zijn de functionele cookies noodzakelijk.





Onderaan elke pagina is een link naar onze privacy policy te vinden.